دوست‌داشتن:

اسامه القفاش

ترجمه : محمدرضا فرطوسي

در میانه های دهه نود مطبوعات فرانسوی می نوشتند که : اگر دو نفر نبودند ادبیات فرانسه به مسیر مرگ منتهی می شد و آنها فرانسوا میتران و امین معلوف بودند.و علی رغم مبالغه موجود لکن این جمله جایگاه و اهمیت ادبیات امین معلوف مهمترین و معروفترین نویسنده ادبیات فرانکوفونی را نشان می دهد.فرانکوفونی لقبی است که مجامع ادبی و فرهنگی فرانسه به نویسندگان عربی که به فرانسه می نویسند نسبت می دهند و از جمله این نویسندگان می توان به طاهر بن جلون مغربی ، محمد دیب و مالک حداد جزائری ، محمدعبید هنیدو  موریتانی ، و اندریه شدید ، البیر قصیر و احمد رسام مصری اشاره کرد.

امین معلوف در سال 1949 در بیروت دیده به جهان گشود . در رشته اقتصاد و علوم اجتماعی از دانشگاه یسوعیه بیروت فارغ التحصیل شد و سپس در ضمیمه اقتصادی روزنامه » النهار » مشغول به کار شد روزنامه ای که از معتبرترین و مشهورترین روزنامه های لبنان به شمار می آمد.پس از آن در بخش بین الملل روزنامه مشغول به کار شد و در آنجا با ریز قضایای سیاسی و اجتماعی دنیا آشنا شد به خصوص آنکه صاحب امتیاز و مدیر مسئول النهار » غسان توینی » از مهمترین افراد دولت لبنان در اواخر دهه شصت و اوایل هفتاد هنگام حکومت شارل حلو و سلیمان فرنجیه بود. در سال 1976 و به هنگام آغاز جنگ داخلی ، لبنان را به مقصد فرانسه ترک گفت و در انجا توانست در مجله اقتصادی » اکونومیا » مشغول به کار شود پس از مدتی سردبیر مجله » آفریقای جوان » شد و همزمان با روزنامه النهار و ضمیمه بین المللی اش همکاری داشت در سال 1983 توانست اولین رمانش را با عنوان » جنگ های صلیبی از نگاه عربی » منتشر کند . پس از آن بیشتر آثارش به زبانهای زنده دنیا ترجمه شد و توانست جوائز ادبی بسیاری از جمله جائزه دوستی فرانسه و عرب را برای رمان » لئون آفریقایی » کسب کند وهمچنین کاندید دریافت جایزه » جونکور» مهمترین جشنواره ادبی فرانسه شد و پس از آن کاندید دریافت نوبل ادبیات شد و از مهمترین کارهای دیگرش می توان به  سمرقند ،اولین قرن بعد از بیاتریس ، باغهای نور و بنادر شرق  اشاره کرد .

بارزترین نشانه ادبیات معلوف که می توان آنرا خط ربط آثار او نیز دانست تسامح است . تسامح که رابطه اي ايجابي است بین خود (با همه متعلقات ) و دیگری (با تمام طیف هایش ) از شخصیت عربی لبنانی مسیحی خود معلوف شکل گرفته است اگرچه در اینجا تسامح صفتی شخصی است لیکن به نشانه ای ادبی در آثار معلوف مبدل گشته است در اولین رمانش «جنگهای صلیبی از نگاه عربی «جامعه های اروپایی را به بحث و مناقشه راجع به مفاهیم اساسی تمدن فرا می خواند .به طور مثال جنگهای صلیبی در ذهنیت اروپایی همچنان مایه افتخار می باشند ویادمان نرفته که چگونه بوش در حمله به افغانستان از چنین مفاهیمی استفاده کرد و چگونه سخنانش درمیان مسلمانان و عربها جنجال به پا کرد .و امین معلوف نیز در راستای اجتناب از استخدام چنین مفاهیمی غرب را به تجدید نظر در مورد مسائل بدیهی خویش فرا می خواند زیرا برای ایجاد مرکزیت اروپایی که خود از آن دم می زنند تجدید نظر آغاز مسیر تسامح است معلوف در این رمان به جنگهای صلیبی از زاویه دید عربی نگاه می اندازد که چگونه عربها آنها را جنگهایی دینی برای صلیب نمی دانند بل آنها را حمله هایی استعماری می دانند که قتل عام های بسیاری را در حق تمامی ادیان از جمله دین مسیحیت به پا داشته اند در رمان » لئون آفریقایی» او داستان «حسن بن محمد الوزان» گردشگر ، دانشمند،و سیاستمدار خردمند اندلسی را برای ما بازگو می کند که در سالهای آخر حضور مسلمانان در اندلس از آنجا به مغرب هجرت می کند و سپس به شمال آفریقا و مصر سفر می کند تا اینکه توسط راهزنان ایتالیایی ربوده می شود . بعد از آن در قصر بابویه زندگی می کند و پس از تغییر نام خود به » لئون دی موچی» با یک یهودی مسیحی شده ازدواج می کند .لئون نزد معلوف فقط یک مسلمان مسیحی شده نیست که دوباره به دینش باز می گردد بلکه شخصیتی است اسطوره ای ،شخصیتی که به جهانی بدون جنگ می اندیشد ،جهانی پر از صلح و دانش ،جهانی که در آن بشر آموزه های خویش را به اشتراک می گذارد. لئون برای معلوف خود تسامح است معلوف در رمان » سمرقند» داستان عمر خیامِ شاعر ، دانشمند، ادیب و فقیه را برای ما بازگو می کند و از روابط او با حکومت و همچنین مخالفان دولت (حسن بن صباح) صحبت می کند. معلوف خیام را نیز مانند لئون آفریقایی شخصیتی لازمانی معرفی می کند که به دنبال جهان رویایی خود می گردد و سعی میکند که به واقعیت دردناک خیلی نزدیک نشود ولی از خلال رصد وجستجو در جهان فلکی جهان خویش را بسازد.او نمونه تسامح فردی انسانی است که بسوی تسامح کونی پیش می رود در » باغ های نور» معلوف به داستان مانی می پردازد ، سوارکاری که رویای مساوات بین بشر وجهانی بدون کینه و جنگ و خشم را در سر می پروراند .جهانی که دوری از سلطه و غوطه ور شدن در هنر را فریاد می زند.و نقاشی که با تابلوهای خود مردم را به عشق و تسامح با آلات موسیقی بجای جنگ فرا می خواند.کسی که موفق می شود بین امپراتوری ساسانی و امپراتوری رم صلح برقرار کند و پایان او مرگ باشد و در » بنادر شرق » او از «عصیان کتبدار » قهرمان مسلمان عثمانی، ارمنی الاصل ،متولد ترکیه بزرگ شده لبنان ودرس خوانده در فرانسه می نویسد . شهروند جهانی ای که تسامح را در بهترین و کاملترین معانی آن زندگی میکرد. و در این رمان کنایه آمیز تلخ و دردناک سرنوشت او چیزی جز جنون و بیمارستان روانی نیست در » اولین قرن بعد از بیاتریس» او داستان دانشمند حشره شناسی را بیان می کند که با نوعی عقیم سازی اجباری ملتها مواجه می شود . وآن دارویی است عجیب که زن می تواند فقط فرزند ذکور به دنیا آورد.تسامح در اینجا تسامح بین ملتها نیست بلکه تسامح درون نوع بشر است.تسامح با خود و ذات از طریق رد سنتها و اعرافی که نابود کننده جنسیت بشر هستند. مقابله زن نماد باروری و شکوفایی و مرد سمبل جنگ و قدرت و معلوف بار دیگر این سوال را مطرح می کند که » آیا کینه زیربنای اساسی جنسیت بشری است ؟

» ظاهرا تسامح نزد معلوف به مانند سعادت نزد » مترلینگ » پرنده ای خرافی است که تصور می کنیم آنرا در دستانمان حبس کرده ایم در حالی با خنده از دستانمان فرار می کند .آیا اشکال در مسیرمان است و یا در خودمان ؟ این همان سوال تکراری و بدون جواب معلوف است که نویسنده را آزار می دهد و او نیز همیشه و دائما آن را برای خواننده طرح می کند. {تسامح معلوف به رابطه طفره جویانه بین شرق و غرب نيز اشاره مي كند} و یا به قول «کيپلينگ » شاعر پرآوازه انگلیسی «شرق، شرق می ماند و غرب، غرب و هیچگاه به هم نمی رسند» معلوف سعی در تخریب این برزخ و ایجاد پلی برای رابطه بین تمدنها می نماید .او دنیا را از خلال افراد می بیند و نه از سوی دانشکده های اندیشه . در » جنگهای صلیبی » او برای ما و اساسا برای غرب از نمادها و ارزشها نزد مسلمانان می گوید.او از ابن منقذ پزشک ،شاعر،فقیه و دانشمند زبانشناس می گوید و از معین الدین سیاستمدار و از صلاح الدین رهبر ، جنگجو ، سازشگر و دانشمند سخن به میان می آورد . او می گوید که اجدادمان با وجود کینه ها روابط خوبی ایجاد کردند چرا ما مانند آنها عمل نکنیم ؟